Ekki þarf að ganga í grafgötur um að tíðindi 2. júní 2004 verða skráð á spjöld Íslandssögunnar. Þann dag braut forseti lýðveldisins blað með því að beita málskotsrétti sínum og þó fyrr hefði verið. Stjórn Sjálfstæðis- og Framsóknarflokks hafði þá ― einu sinni sem oftar ― kveikt elda misklíðar og sundurlyndis í samfélaginu en sá nú sitt óvænna, skaraði þó að logunum fram í júlí en varð þá frá að hverfa. Enn þann dag í dag paufast þó innsti kjarni annars flokksins við að blása í kulnandi glæður.
Í 26. grein
stjórnarskrárinnar segir meðal annars: „Nú synjar forseti
lagafrumvarpi staðfestingar, og fær það þó engu að síður
lagagildi, en leggja skal það þá svo fljótt sem kostur er
undir atkvæði allra kosningabærra manna í landinu til
samþykktar eða synjunar með leynilegri atkvæðagreiðslu.“ Hér
fer varla milli mála að forsetinn afnemur ekki sjálfur
lagafrumvarp heldur gefur þjóðinni kost á því. Í júlí 2004
tók ríkisstjórnin hins vegar upp hjá sjálfri sér að afnema
nýsett fjölmiðlalög þannig að almenningur fékk ekki að fella
sinn dóm.
Forseti Íslands
er þjóðkjörinn og er það meira en sagt verður um ráðherra
landsins. Í 11. grein stjórnarskrárinnar segir að 3/4 hlutar
Alþingis geti vikið forseta frá áður en kjörtímabili hans
lýkur og skuli þá borið undir þjóðaratkvæði hvort honum er
stætt á að taka aftur við embætti. Aðhaldið kemur því ekki
aðeins frá þjóðinni heldur líka frá Alþingi. Þannig eru
hömlur á að forsetinn beiti málskotsréttinum í óhófi eða
eftir
geðþótta.
Til viðbótar
málskotsrétti forseta Íslands væri bráðnauðsynlegt að
tiltekið hlutfall atkvæðisbærra manna, til dæmis einhvers
staðar á bilinu 7–15%, gæti komið því til leiðar að
nýsamþykkt lagafrumvarp yrði borið undir þjóðaratkvæði. En
ekki er hlaupið að því að safna tugþúsundum undirskrifta á
stuttum tíma svo að opinbert og óyggjandi sé. Málskotsréttur
þjóðkjörins forseta getur því á ögurstundu tryggt framgang
lýðræðisins, ekki síst ef lagasetning frá Alþingi er með
afbrigðum hæpin eða
afdrifarík.
Í stjórnmálum
rekast margir í sömu hjörð og verða jafnvel ekki viðskila
fyrr en við móðuna miklu, sama hve lengi forystusauðirnir
feta krákustíga, fúafen, hengiflugsbarma eða aðrar álíka
villigötur. Sumir fylgja sínum nánustu eða straumnum inn í
tiltekinn safnað. Aðrir renna á fagurt fyrirheitajarm þó að
margt hafi verið svikið og enn fleira trassað misserin á
undan. Þegar á reynir er hjarðeðlið þó sjaldnast með slíkum
endemum að vegferð Flokksins gleðji hjartað í einu og
öllu.
Með vaxandi
upplýsingaflæði hlýtur að teljast eðlilegt og sanngjarnt að
almenningur fái meira svigrúm til að hafna nýsettum lögum.
Því þrengri skorður sem flokksmenn í innsta hring vilja við
því, þeim mun ljósara verður hvort þeir hafa meira álit á
dómgreind fáeinna forkólfa eða meirihluta
þjóðarinnar.
Hvort á að þjóna
hinu: Þjóð flokki eða flokkur
þjóð?
Birtist í Fréttablaðinu og á Vísi
miðvikudaginn 25. apríl